چرا علم بدون اخلاق، دانایی کامل نیست؟ | سیره امام رضا(ع)، الگویی برای پیوند دانش و اخلاق در دانشگاه‌ها

در مکتب امام رضا(ع)، علم زمانی به کمال نزدیک می‌شود که با اخلاق، خردمندی و مسئولیت‌پذیری همراه باشد.

به گزارش شهرآرانیوز، علم در مکتب اهل‌بیت (ع) تنها به معنای افزایش اطلاعات و توانایی پاسخ‌گویی به پرسش‌ها نیست بلکه زمانی به کمال خود نزدیک می‌شود که با اخلاق،  تواضع، مسئولیت‌پذیری و خدمت به انسان‌ها همراه باشد. در سیره امام رضا (ع) دانش و اخلاق دو مسیر جداگانه نیستند بلکه دانش باید به شناخت حقیقت و اصلاح رفتار انسان کمک کند و اخلاق نیز به علم جهت درست ببخشد.

امام رضا (ع) در دوره‌ای زندگی می‌کردند که مناظرات علمی و کلامی میان پیروان ادیان و مکاتب مختلف رونق داشت. گزارش‌های تاریخی از حضور آن حضرت در مجالس مناظره با عالمان و اندیشمندان حکایت می‌کنند. اهمیت این مناظرات تنها در محتوای استدلال‌ها نبود بلکه شیوه مواجهه با پرسشگران و مخالفان نیز بخشی از این الگو به شمار می‌رفت. گفت‌و‌گو بر پایه استدلال، توجه به مبانی فکری طرف مقابل و پرهیز از جایگزین‌کردن تعصب به‌جای برهان از درس‌هایی است که می‌توان برای محیط‌های علمی امروز در نظر گرفت.

در آموزه‌های منسوب به امام رضا (ع) عقل و خرد جایگاهی بنیادین دارند. در حدیثی مشهور از آن حضرت آمده است: «صَدِیقُ کُلِّ امْرِئٍ عَقْلُهُ وَ عَدُوُّهُ جَهْلُهُ»؛ یعنی دوست هر انسانی عقل او و دشمنش نادانی اوست. این روایت در کتاب الکافی، اثر محمد بن یعقوب کلینی، در مباحث عقل و جهل نقل شده است. بر اساس این نگاه برخورداری از اطلاعات فراوان اگر با قدرت تشخیص، سنجش پیامد‌ها و انتخاب رفتار درست همراه نباشد لزوما به خردمندی منتهی نمی‌شود.

تفاوت دانایی و خردمندی در چیست؟

از همین منظر تفاوت دانایی و خردمندی روشن می‌شود. دانایی به معنای آگاهی از واقعیت‌ها و برخورداری از دانش است اما خردمندی توانایی تشخیص درست، به‌کارگیری دانش در موقعیت مناسب و پذیرش مسئولیت پیامد‌های آن است. ممکن است فردی در یک رشته علمی متخصص باشد اما اگر دانش خود را در مسیر تحقیر دیگران، فریب یا کسب منفعت ناعادلانه به کار گیرد علم او به فضیلت اخلاقی تبدیل نشده است.

در روایتی دیگر که در عیون اخبار الرضا (ع) اثر شیخ صدوق نقل شده است، امام رضا (ع) می‌فرمایند: «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ»؛ یعنی کسی که از انسان‌های نیکوکار و نعمت‌دهندگان سپاسگزاری نکند شکر خداوند را نیز به‌جا نیاورده است. این آموزه را می‌توان به محیط علمی نیز تعمیم داد به طوریکه استاد و پژوهشگر باید قدردان تلاش دانشجویان، همکاران و کسانی باشد که در مسیر رشد علمی او نقش داشته‌اند.

در تاریخ تمدن اسلامی نیز دانشمندانی مانند شیخ مفید، شیخ صدوق و شیخ کلینی با گردآوری، بررسی و انتقال میراث علمی و روایی، در حفظ و گسترش معارف اهل‌بیت (ع) نقش داشته‌اند. آثار آنان از جمله الارشاد، عیون أخبار الرضا (ع) و الکافی امکان مطالعه و بررسی این میراث را فراهم کرده است. البته صرف تالیف آثار علمی برای داوری درباره تمام ابعاد اخلاقی یک دانشمند کافی نیست. اهمیت این میراث در آن است که پژوهشگران امروز می‌توانند با بررسی دقیق منابع، نسبت میان دانش، تعهد و مسئولیت را بهتر بشناسند.

برای استادان و دانشمندان امروز الگوگیری از منش علمی امام رضا (ع) می‌تواند در چند رفتار عملی نمود پیدا کند از جمله می‌توان به پذیرش پرسش و نقد، پرهیز از تحقیر دانشجو، امانت‌داری در پژوهش، اعتراف به ندانستن، استناد دقیق به منابع و استفاده از دانش برای حل مشکلات جامعه اشاره کرد. استاد زمانی می‌تواند الگوی اخلاق علمی در جامعه و بین دانشجویان باشد که میان آنچه آموزش می‌دهد و آنچه در عمل انجام می‌دهد فاصله زیادی وجود نداشته باشد.

در نهایت سیره رضوی یادآور این حقیقت است که ارزش علم تنها با مدرک، عنوان دانشگاهی یا شمار آثار علمی سنجیده نمی‌شود بلکه باید دید دانش تا چه اندازه به حقیقت‌جویی، عدالت، فروتنی و خدمت به انسان‌ها کمک کرده است. در این نگاه دانایی چراغ شناخت است و اخلاق راه استفاده درست از این چراغ می‌باشد. پیوندی که می‌تواند دانشگاه را از محل انتقال اطلاعات به محیطی برای پرورش انسان‌های مسئول و خردمند تبدیل کند.

عضو شوید: آخرین اخبار کشور را در این صفحه اینستاگرام دنبال کنید