اجتماعات خیابان قرارگاه همدلی، همیاری و احیای پیوندهای اجتماعی | تولد یک تجربه زیسته
بیش از دویست شب است که با غروب آفتاب، شاهد زایش تازه‌ای از یک سبک زندگی در خیابان هستیم و شکل تازه‌ای از اجتماعات، تعاملات و پیوندهای انسانی را...
بیش از دویست شب است که با غروب آفتاب، شاهد زایش تازه‌ای از یک سبک زندگی در خیابان هستیم و شکل تازه‌ای از اجتماعات، تعاملات و پیوندهای انسانی را می‌بینیم.
به گزارش شهرآرانیوز؛ حالا بیش از دویست شب است که با غروب آفتاب، شاهد زایش تازه‌ای از یک سبک زندگی در خیابان هستیم و شکل تازه‌ای از اجتماعات، تعاملات و پیوندهای انسانی را می‌بینیم. خیابان‌هایی که تا پیش از این بیشتر محل عبور بودند، حالا به قرارگاه دیدار‌های شبانه، گفت‌و‌گو‌های بی تکلف و همدلی‌های کوچک و بزرگ تبدیل شده‌اند؛ جایی که همسایه‌ها غریبه نیستند، آدم‌ها برای هم وقت می‌گذارند و حس تعلق به یک جمع، آرام آرام جای خود را در زندگی روزمره باز می‌کند.
صاحب نظران معتقدند که تداوم این حضور، زمینه ساز شکل گیری الگویی تازه از زندگی اجتماعی شده است؛ الگویی که ردپای آن را می‌توان در احیای پیوندهای محلی، همیاری و بازگشت به تجربه زیستن درکنار یکدیگر دید. برای فهم چگونگی شکل گیری این فضا و کشف قواعد نانوشته اش و هویت متفاوتی که به روز‌ها و زندگی داده است، سراغ چند صاحب نظر رفته‌ایم و با آن‌ها درباره ابعاد مختلف اجتماعات شبانه و این زیست جدید گپ زده‌ایم.
کنشگری محله محور
دکتر سیما شیخ نظامی، روان شناس و درمانگر حوزه روان، می‌گوید: روز‌های ابتدایی بحران حاصل از جنگ، بیش از هر چیز با پدیده‌ای فراگیر به نام اضطراب موقعیتی همراه بودیم؛ هراسی ملموس که فعالان کلینیک‌های روان شناسی را به این فکر انداخت که برای مواجهه با شوک‌های روانی ناشی از جنگ آماده باشند.
مرکز روان شناسی ما هم مستثنا نبود؛ یکی دو هفته ابتدایی بحران، به منظور کاهش اضطراب ناشی از شرایط جنگی، تمرکز ما روی خدمات مشاوره‌ای و روان درمانی بود که در دو بخش سازمان دهی شد؛ بخشی به صورت مجازی به شهروندان تهرانی، اصفهانی و سایر شهر‌هایی که درگیر جنگ بودند، اختصاص پیدا کرد و بخش دیگر به مشهد. کم کم به این جمع بندی رسیدیم که در شهر ما باتوجه به شرایط ثابت و پایداری که دارد، مشارکت باید به گونه‌ای دیگر باشد. فعالان حوزه روان درمانی در مجموعه ما تصمیم گرفتند از اتاق‌های بسته مشاوره بیرون بیایند و در اجتماعات حاضر شوند.
او که حس وحال حاضران در این اجتماع را از نزدیک دیده است، می‌گوید: شاید آدم‌ها در ابتدا صرفا برای تجربه یک «حال خوب» و فرار از کرختی می‌آمدند، اما به مرور زمان این حضور، برای بسیاری از افراد، به احساس وظیفه تبدیل شد. درواقع نوعی حس علقه، پیوند اجتماعی و تعلق عاطفی شکل گرفت که کارکرد محافظت کننده دارد. اجتماعات شبانه برای خیلی‌ها منبعی از امید و حس جریان داشتن زندگی بود.
شیخ نظامی، به پدیده‌ای اشاره می‌کند که ظهور سبک زندگی تازه برای انسان به ظاهر مدرنی است که مدت‌ها در غار تنهایی خود احساس راحت تری می‌کرد و تجمعات، توانست او را از این فضا بیرون بکشد و به میان آدم‌های همدل و همراه بیاورد؛ اینکه آدم‌ها حتی بعد از یک روز سخت کاری که وارد این جمع‌ها می‌شوند، به یکدیگر انرژی می‌دهند و حس امیدواری بینشان موج می‌زند.
او با اشاره به نمونه‌های ملموس همیاری درون این جمع‌ها ادامه می‌دهد: این بستر رفته رفته فضایی واقعی برای گفت‌و‌گو، همدردی و پشتیبانی مادی و معنوی شد. اکنون آنان به باوری قطعی رسیده‌اند؛ نوسانات شرایط و اخبار حاشیه‌ای، روانشان را متلاطم نمی‌کند، آن هم به خاطر گفتمانی است که بین افراد رخ می‌دهد؛ چون فضا برای گپ وگفت آزاد است.
این روان شناس، نقطه عطف اجتماعات را خروج افراد از قالب رویداد رسمی و مناسبتی و حرکت به سوی کنشگری محله محور می‌داند و می‌گوید: پیش‌تر تجمعات صرفا مناسبتی بودند؛ برنامه‌ای اعلام می‌شد و نهایت سخنرانی برگزار می‌شد و تمام. اما تداوم و طولانی شدن این پدیده، آن را به پایگاه‌های اجتماعی محلی بدل کرد. افرادی که ارتباطاتشان محدود بود، اکنون وارد پیوندهای معنادار شده‌اند. حالا چنان اُنسی میان هم محله‌ای‌ها شکل گرفته است که اگر یک شب کسی نباشد، پیگیر احوالش می‌شوند.
از منظر جامعه شناسی و روان شناسی، این اتفاق بازسازی سرمایه اجتماعی است، درحالی که جامعه در حال خیز برداشتن به سمت فردگرایی بود. حال سبک تازه‌ای شکل گرفته است که در آن، فردیت و کرامت تک تک آدم‌ها دیده می‌شود و درعین حال، فرد در دل جمع حل نمی‌شود، بلکه با آن پیوند می‌خورد.
به گفته شیخ نظامی، پیوند حاضران در این جمع‌ها صرفا منشأ جغرافیایی ندارد: «علقه آن‌ها عقیده، ارزش‌ها و آرمان هاست. پیوندی که بر محور عقیده و تعهد مشترک بنا شود، بادوام است، به سادگی فرونمی پاشد و گذر زمان کارایی آن را فرسایش نمی‌دهد. ما با نوع نوینی از هم بستگی انسانی مواجهیم که مرز‌های انزوا را شکسته است. این پدیده باید مورد پژوهش‌های آکادمیک قرار گیرد. اگر این روند تداوم یابد، قابلیت تبدیل شدن به الگویی الهام بخش را برای سایر جوامع دارد.»
واکسیناسیون اجتماعی
حجت اسعدی، عضو هیئت علمی دانشگاه، نیز این اجتماعات را پاسخی ناخودآگاه به خلأ‌های ارتباطی در جامعه امروز می داند. او خیابان را میدانی برای گپ وگفت می‌بیند و در تبیین چیستی این پدیده، ضرورت بازتعریف مفهوم «سبک زندگی» را پیش می‌کشد:
«سبک زندگی عبارت است از مجموعه‌ای از عادت ها، انتخاب ها، رفتارها، کنش‌ها و شیوه‌های ارتباطی که افراد برای خود برمی گزینند به همراه الگو‌هایی که برای سامان دهی به زندگی خویش، مدنظر می‌گیرند. این اجتماعات، طبیعتا ظرفیت تبدیل شدن به یک الگوی خاص از زندگی اجتماعی را دارد. می‌توانیم بگوییم که سبک جدیدی در زندگی تعداد قابل توجهی از مردم شکل گرفته است.»
او معتقد است دامنه نفوذ این سبک زندگی، هم شامل کسانی است که حضور فیزیکی دارند و هم شامل عده‌ای مثل کارمندان یا کاسبان که به دلیل محدودیت‌های شغلی یا اجتماعی، امکان حضور ندارند، اما این الگو در زندگی شان جریان دارد.
اسعدی، مشارکت مردم را فراتر از یک حضور فیزیکی می‌داند و می‌گوید: وقتی آرمانی مقدس، شئون زندگی را شکل می‌دهد، خیابان و میدان، روح تازه می‌گیرد و به محلی برای مباحثه و مناظره تبدیل می‌شود و درنتیجه شاهد گفت‌و‌گو میان کسانی هستیم که ممکن است در حوزه‌های سیاسی یا ظواهر باهم اختلاف نظر داشته باشند، اما یک محور وحدت عقلایی دارند؛ حفظ موجودیت و استقلال کشور.
عضو هیئت علمی دانشگاه، در بخش دیگری از تحلیل خود، به تقابل این حضور فیزیکی با زیست در دوره‌ای می‌پردازد که فضای مجازی در اولویت زندگی است و می‌گوید: این تجمعات، فرصتی برای صله رحم و ارتباط چهره به چهره فراهم کرده است؛ نوعی از «تمرین هم بستگی» است که در آن، گفت‌و‌گو و تخصص، جایگزین انزوا و فضای مجازی شده‌اند؛ تجربه‌ای که اگر در مسیری درست هدایت شود، می‌تواند پیوند میان مردم و نخبگان را در بستری غیررسمی، اما بسیار مؤثر، بازتولید کند؛ مثلا در همین ایام انتخاب رشته، شاهد بودیم که متخصصان و مشاوران، بدون هیچ چشم داشتی، خدمات مشاوره‌ای به مردم ارائه می‌کردند.
اینکه متخصصان در لایه‌های مختلف، از علم و دانش خود برای حل مسائل ملموس مردم در کف خیابان استفاده می‌کنند، نشان می‌دهد که این اجتماعات، ظرفیت تبدیل شدن به یک شبکه گسترده از خدمات رسانی داوطلبانه را دارد.
شکل گیری یک محیط تربیتی مؤثر، موضوع دیگری است که اسعدی به آن اشاره می کند و می‌گوید: این فضا فرصتی برای رشد و مهارت‌های اجتماعی کودکانی فراهم آورده است که پیش تر، در انزوای آپارتمان‌ها و فضای مجازی گرفتار بودند.
وی این سبک زندگی را به «واکسیناسیون اجتماعی» تشبیه می‌کند: «همان طور که خانواده برای پیشگیری از بیماری در آینده، واکسن می‌زند یا خود را بیمه می‌کند، این شیوه زیست جمعی نیز به یک عادت و کنش هویت ساز بدل شده است که جامعه را دربرابر آسیب‌های آینده مصون می‌کند.»
خیابان؛ خانه بزرگ اجتماعی
تجمعات شبانه در مشهد، در عبور از لایه‌های سطحی، در حال خلق واقعیتی تازه است که پیش از این کمتر مورد توجه قرار گرفته بود. «تولد یک زیست جمعی نو» عبارتی است که دکتر ابوالفضل غفاری، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی، از آن یاد می‌کند: «آنچه در این اجتماعات رقم خورده، فراتر از یک حضور فیزیکی و نوعی مبعوث شدنِ اجتماعی است؛ پدیده‌ای که در آن، خیابان از کارکرد سنتی خود خارج شده است.»
غفاری می‌گوید: حضور مردم، بیش از آنکه یک قدرت نمایی تسلیحاتی باشد، یک قدرت نمایی دعایی است؛ جایی که دست‌های گره خورده به دعا، بر تسلیحات دشمن، ترجیح داده شده است و تبلور یک رفراندوم مستمر است؛ مردم با حضور خود نشان دادند که پشتیبان نظام هستند و این حکومت را نه صرفا یک ساختار سیاسی، بلکه بخشی از هویت خویش می‌دانند.
تحلیل غفاری نیز تغییر کاربری خیابان است: «یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های این تجمعات، تغییر سبک زندگی است. ما شاهدیم که خیابان به فضایی برای برگزاری مناسبت‌های کاملا خصوصی و خانوادگی تبدیل شده است. افرادی که مشابهت فکری و اخلاقی دارند، شریک زندگی خود را از بین همین جمع انتخاب می‌کنند؛ زوج‌های جوانی را دیدیم که مراسم عروسی خود را در دل همین اجتماعات برگزار می‌کنند؛ این یعنی خیابان از یک محیط سرد عبورومرور، به یک “خانه بزرگ اجتماعی” تبدیل شده است.»
او به شکوفایی استعداد‌های هنری در دل این جمع‌ها اشاره می‌کند و می‌افزاید: غیر از کمک‌های مالی و دستگیری‌های نوع دوستانه، ما شاهد شکل گیری گروه‌های سرود و هنر‌های نمایشی هستیم. جوانان و نوجوانانی که تا پیش از این، مجالی برای ابراز وجود نداشتند، اکنون در این تجمعات محله محور، مهارت‌های مجلس گردانی و خلاقیت‌های هنری شان را به رخ می‌کشند. این رشد هنری و اجتماعی، بزرگ‌ترین گواهی است بر اینکه تجمعات مشهد، نه یک حرکت ایستا، که جریانی پویا و درحال تکامل است.
گزارش خطا
به نقل از شهرآرانیوز